Bazen insan en çok konuşurken saklı kalır. Bir masanın çevresinde yıllarca yan yana oturur, birbirimizin sesini tanır, hangi söze güleceğini biliriz; yine de o sesin taşıdığı bir kırgınlıktan habersiz yaşayabiliriz. Çünkü duymakla anlamak aynı şey değildir. Bazen karşımızdakini, hakkında bildiklerimizin içine sığdırır; oraya sığmayan yanlarını fark etmeyiz. Sır dediğimiz şey, kimi zaman söylenmeyende değil, söylenip de karşılığını bulamayanda yaşar. Demem o ki; her insanın içinde, anahtarını bazen kendisinden bile sakladığı bir oda vardır. Orada söylenmemiş bir cümle, yarım kalmış bir aşk, yıllar önce yapılmış bir yanlış, kırgınlık, kıskançlık, özlem… bekler. Dışarıdan bakıldığında hayat olağan akışındadır: Çay demlenir, telefon çalar, akşam olur. Konuşur, eğlenir görünür… Oysa insan, en sıradan gününde bile, kimsenin bilmediği ağır mı ağır bir hikâyeyi yanında taşır.
Peki, neden saklarız? Bu sorunun tek bir cevabı olsaydı, insanı anlamak da bir kilidi açmak kadar kolay olurdu. Kimi sırlar utançtan doğar, kimileri sevgiden; bazıları korkunun çocuğudur, bazıları özgürlüğün. Henüz söze dönüşmemiş bir düşünceyi korumakla, bir başkasının hayatını değiştirecek gerçeği gizlemek aynı şey değildir. Her sessizlik yalan, her açıklık erdem sayılmaz.
Üstelik kendimiz hakkında bildiklerimiz de bütün hikâye değildir. Zihnimizde olup bitenlerin ancak bir bölümü bilincimize ulaşır. Bazen birine neden yakınlık duyduğumuzu, bir sözün bizi neden incittiğini hemen açıklayamayız. Sonradan bulduğumuz gerekçenin de eksiksiz olduğundan emin olamayız. Fakat farkında olmadığımız her şeyi sır sayamayız: Bilmediğimizle, bildiğimiz halde saklamayı seçtiğimiz arasında önemli bir fark vardır. Bu fark, kendimize karşı hem daha alçakgönüllü hem daha dikkatli olmayı gerektirir. İçimizin bütün odalarını tanımıyoruz diye davranışlarımızın sorumluluğundan kurtulmayız. Yalnızca kendimize anlattığımız hikâyeyi son hüküm saymamayı öğrenebiliriz. Belki gurur dediğimiz şeyin içinde korku, kayıtsızlık dediğimiz şeyin içinde incinmişlik vardır. Kendini tanımak, aynadaki görüntüyü ezberlemek değil, o görüntüye ilişkin kanaatini değiştirebilmek değil midir?
Çocukken kırdığımız saati saklayışımızda cezanın gölgesi vardır. Büyüdüğümüzde sakladığımız kırıklarsa çoğu zaman kendimize aittir. Başarısızlığımızı, sevilmeyişimizi, kalabalık içindeki yalnızlığımızı belli etmek istemeyiz. Çünkü bazen insanların bizi anlamasından çok, hakkımızda verecekleri hükümden korkarız. Bir kusurumuzun bütün kişiliğimizin yerine geçmesinden çekiniriz. Böylece sır, başkalarının aceleci bakışlarına karşı kurulmuş bir savunma olur. Fakat yalnızca korktuğumuz için susmayız. Her duygunun ilan edilmediği, her hayalin onay beklemediği bir yer isteriz. Daha filizlenmeden anlatılan bir düş, başkalarının kuşkuları altında solabilir. Bazen saklamak, büyümesi için bir şeyi rüzgârdan korumaktır.
Mahremiyet, ruhun kapısını içeriden kapatabilme hakkıdır. Her kapalı kapının arkasında suç değil, bazen yalnızca bir ömür vardır. Aşk da bu kapının önünde uzun süre bekler. Sevdiğimizin her düşüncesini bilmek, geçmişinin bütün sokaklarında dolaşmak isteriz. Yakınlığı, bilinmeyen hiçbir şeyin kalmaması sanırız. Oysa bir insanı sevmek, onun iç dünyasını tapulu mülkümüz saymak değildir. Birlikte yaşamak, bütün çekmeceleri açma yetkisi verir mi ki?
Bazen sevginin en zarif cümlesi şu olabilir: Anlatmak istersen buradayım; hazır olmadığında da yanında kalabilirim. Suskunluk çok ama çok yanlış anladığımız bir şey. Yanımızdan sessizce geçen bir insanın içinde, yıllardır bitmeyen bir vedanın yaşadığını bilemeyiz. Her sabah aynı otobüse binen, aynı masaya oturan biri, bir zamanlar bütün hayatını değiştirecek kadar sevmiş olabilir. Suskunluğunu boşluk sanırız. Oysa anlatılmayan bir aşk, dışarıdan görünmese de hayatın en canlı hatırası olarak kalabilir. İnsanları yalnızca söyledikleriyle ölçmek, derinliklerini seslerinin yüksekliğiyle karıştırmaktır. Yine de sırların çevresine yalnızca güller dikemeyiz. Bazı sessizlikler korumaz, çürütür. Her soruda yeni bir kaçış arıyorsak, oda artık sığınak olmaktan çıkmıştır.
Anahtar cebimizdedir ama içeride tutulan bizizdir.
Başlangıçta bizi başkalarının yargısından saklayan sır, zamanla kendi hayatımızın gardiyanına dönüşebilir. Üstelik nöbeti de hiç bitmez. Bu nöbet çoğu zaman kimse soru sormazken de sürer. Bir sofrada herkes gülerken zihnimiz yıllar önceki bir akşama döner. Bir kelime, bir koku, yanlışlıkla söylenmiş bir isim bizi oraya çağırır. Sırrın yükü yalnızca onu gizlediğimiz karşılaşmalarda değil, düşüncemizin tekrar tekrar ona sürüklendiği yalnız anlarda da belirir. Odayı kilitleriz; fakat zihnimiz kapının önünden ayrılamaz.
Burada pişmanlıkla utanç arasındaki ayrım önem kazanır. Birinde yaptığımızı sorgularız; diğerinde bütün varlığımızı mahkûm edebiliriz. Yanlış bir şey yaptığını düşünmek telafi arayışına kapı açabilirken, kendini bütünüyle kötü saymak insanı aynı düşüncenin çevresinde tutabilir. Elbette her utanç bir suçun kanıtı değildir. Bazen bizi utandıran, verdiğimiz zarar değil, başkalarının bize yüklediği haksız hükümdür.
Bu yüzden sırdaşın değeri yalnızca ağzının sıkılığında değildir. Bazen ihtiyacımız olan, bizi hemen aklayan veya yargılayan değil, olayla kendimiz arasındaki mesafeyi yeniden kurmamıza yardım eden biridir. Güvenilir birine anlatmak, gerçeği herkese açıklamakla aynı şey değildir. Sır hâlâ sınırlı bir çevrede kalırken, onu anlamlandırmak ve bir yol bulmak için destek alabiliriz. Rahatlatan, yalnızca sırrın ağzımızdan çıkması değildir; birinin bize başka bir bakış sunması, seçeneklerimizi görmemize yardım etmesidir. Anlatmak geçmişi değiştirmez, ama geçmiş karşısındaki çaresizliğimizi azaltabilir. Bu nedenle kime açıldığımız, ne kadar konuştuğumuzdan daha önemli olabilir.
Fakat anlatmanın da bir ahlakı vardır. Açıklama yalnızca kendi içimizi rahatlatırken bütün ağırlığı başkasına bırakıyorsa durmalıyız. Buna karşılık susuşumuz birinin bilinçli seçim yapmasını engelliyorsa, artık yalnızca kendi mahremiyetimizden söz edemeyiz. Ortak bir hayatı etkileyen gerçeği gizlemekle gönderilmemiş bir aşk mektubunu saklamak eşdeğer değildir.
Sorumuz şu olabilir mi: Suskunluğum kimin hakkını daraltıyor?
Ailelerin de kilitli odaları vardır. Adı anılmayan akrabalar, açıklanmayan ayrılıklar, sofrada birden değiştirilen konular... Çocuklar olayları bilmeden hangi sorunun yüzleri gerdiğini öğrenebilir. Bazen aileyi korumak denilen şey, aile içindeki güçlü kişinin itibarını korumaktır. Böyle bir sessizliği romantikleştiremeyiz. Ailede bir gerçeğin konuşulamaması, bedelini ödeyen kişinin yalnızlığını büyütüyorsa, kapıyı kapalı tutmak masum bir gelenek değildir.
Başkalarının sırlarına duyduğumuz merak da her zaman masum sayılmaz. Bir fısıltıyı işittiğimizde kendimizi seçilmiş hissedebiliriz; herkesin bilmediğini bilmek, küçük ama çekici bir üstünlük duygusu verebilir. Bazen bir topluluğa kabul edilmenin bedeli, onun sakladıklarına ortak olmaktır. Yakınlık böylece itaate dönüşebilir. Bize emanet edileni, sahibini kendimize bağlamak için kullanıyorsak artık dost değil, onun korkusundan yararlanan biriyizdir. Dostluk, bu yüzden yalnızca sırrı yaymamakla sınanmaz. Duyduğumuzu bir tartışmada silaha çevirmemek de gerekir. Üstelik dinleyenin de sınırları vardır; başkasının sırrını taşımak yakınlık kadar ağırlık getirebilir. Güven, bir insanı sonsuz dayanıklılığa mahkum etmeli mi? İyi bir sırdaş olmak, her yükü tek başına çözme sözü vermek değil, karşımızdakine özenle ve dürüstçe eşlik etmektir.
Kimi zaman ise sırrımızı başkalarından değil, durup düşünmekten koruruz. Takvimimizi doldurur, ekranı kaydırır, konuşmayı sürdürürüz. Gürültü, kendi içimizde duyacağımız soruyu bastırır.
Kaçtığımız yalnızca bir hatıra olmayabilir; varlığımızı neye dayandırdığımız, kime karşı sorumlu olduğumuz sorusu da olabilir. İnanan için Tanrı’nın huzurunda durmak, insanın kendi mazeretleriyle yetinememesidir. Bazen hareket halinde olmak ilerlemek değil, bu karşılaşmayı ertelemektir. Oysa sessizlik yalnızca konuşmanın kesilmesi değildir. Sır, saklamayı seçtiğimiz bir içeriktir; sessizlik ise hiçbir şey gizlemeden de içinde bulunabileceğimiz bir hal. Sevdiğimizle yan yana otururken aramızdaki huzur, söylenmeyen bir yalandan doğmaz. Bazen kelimeler yorulur, yakınlık devam eder. Birlikte susabilmek, bütün cevaplara sahip olmadan da birbirimizin yanında kalabileceğimizi gösterir.
İçimizdeki sessizliği de düşünceleri zorla susturmak sanmayalım. Bir hatıra geldiğinde onu hemen kovmadan, bir korku belirdiğinde onu kimliğimizin tamamı yapmadan durmayı deneyebiliriz. Bu, kendimizi aklamak veya sorumluluğu unutmak değildir. Yalnızca içimizden geçenle aramıza bakabileceğimiz bir mesafe koymaktır.
Suyun durulması için her an ona müdahale etmek gerekmez; bazen elimizi çekmemiz gerekir.
Yine de sessizliği yeni bir kaçışa çevirmemeliyiz. İç huzur arayışı, verilmesi gereken bir cevabın yerine geçmez. Özür borcumuz varsa, yalnızca kendimizi affetmek yetmez; birinin zararını giderebiliyorsak, düşünmek eylemin alternatifi olamaz. İnsan kendi hikâyesinin dikkatli tanığı olmayı öğrenirken, o hikâyede başkalarının da yaşadığını unutmamalıdır. Şefkatle sorumluluk birbirini dışlamak zorunda değildir.
Belki olgunluk, sırlarımızın sayısını azaltmaktan önce, onlarla ilişkimizi değiştirmektir. Sakladığımız her şeyi kutsallaştırmadan, her saklayışımızdan utanmadan yaşayabilmek... Bazı sırları konuşarak, bazılarını bir hatayı telafi ederek, bazılarını da artık kendimizi cezalandırmayı bırakarak dönüştürürüz. Geçmiş silinmez; fakat geleceğin bütün cümlelerini onun yazması gerekmez. İnsan yalnızca yaptıklarından ibaret olmadığını hatırlayabilir.
Akşam olduğunda herkes biraz kendi içine döner. Sokak lambaları yanar, perdeler çekilir, günün gürültüsü çekmecelere kaldırılır. İçimizdeki odanın önünden yine geçeriz. Belki o gece kapıyı açmayız. Yalnızca elimizi üstüne koyar, içeride bekleyen eski kendimize daha az öfkeyle bakarız. Bazen değişim, büyük bir itirafla değil, insanın kendi sesini ilk kez ürkmeden duymasıyla başlar.
Öyleyse mesele sırsız bir insan olmak değil, sırlarımızın hayatımızı yönetmesine razı olmamaktır. Ne sevgi sürekli sorguya dönüşsün ne mahremiyet başkasını kandırmanın bahanesi olsun. İçimizde saklı kalan şeylere hem şefkatle hem akılla yaklaşabiliriz belki de. Çünkü insan bütünüyle açıklanacak bir dosya değil, anlaşılmaya devam eden bir hayat…
Bizi özgürleştiren, her kapıyı açmak değil, anahtarı korkuya bırakmamaktır. Hele de artık mücadele etme şansın yoksa!
Atila Yüksel