İhanet insanın ayrılmaz parçası; bazen başkası sana, bazen kendi kendine.
İhanet, insanın kalbini bir anda evsiz bırakan derin bir sızı. İlk bakışta hoyrat bir aldatılma hikayesi gibi görünse de kuytularına inildikten sonra insanın kulağına çok daha yıkıcı, çok daha kadim bir nefes üfler. İhanet, göğüs kafesinin altındaki o et parçasına değil; insanın bizzat kendine, kendi göğsüne bağdaş kurmuş o sarsılmaz güvene saplanan bir hançer. Şimdi arkanıza şöyle bir yaslanın ve hayatınızın film şeridini şöyle bir gözünüzün önünden geçirin. Çünkü ihanet, uzak tarihin tozlu sayfalarında kalan bir tiyatro oyunu değil; tam şu an aramızda yaşayan, belki de sizin de canınızı yakmış ya da yakacak olan o çok tanıdık sessizliktir.
İhaneti hep sinematik bir darbe, arkadan aniden saplanan bir bıçak gibi hayal ederiz. Oysa gerçek ihanet çok daha sessizdir. Biriyle bir uçurumun kenarına kadar beraber yürürsünüz; size manzarayı över, elinizi tutar, geleceğe dair planlar anlatır. Ve tam siz oradaki esintinin, o sonsuz güvenin tadını çıkarırken... elinizi yavaşça bırakıverir. Düştüğünüzü bile çok sonra anlarsınız. Bir hırsız evinize camı kırıp girebilir; bu bir saldırıdır, canınız sıkılır ama camı değiştirirsiniz. İhanet ise hırsızın kapıyı kendi anahtarıyla, elini kolunu sallayarak açıp girmesidir. Çünkü o anahtarı ona siz, kendi ellerinizle ve sonsuz bir güvenle vermişsinizdir. İçeri girdiğinde her şeyi darmadağın eder ama kapıda hiçbir zorlama izi yoktur. Sizi yıkan eşyaların çalınması değil, o hırsızda evinizin anahtarının olması gerçeğidir, değil mi?
Sizin "sadece ikimizin arasında" diyerek, belki de gözyaşları içinde anlattığınız en mahrem sırrınızın, bir başkasının neşeli masasında meze yapıldığını öğrendiğiniz o anı hatırlıyor musunuz? En ağır ihanet, birinin sizinleyken yüzünüze baka baka gülüp, siz kapıdan çıktığınız anda hakkınızda kurulan o çirkin cümlenin bir parçası olmasıdır. O an dünyadaki tüm ışıklar üzerinize dönmüş ve siz herkesin ortasında çıplak kalmış gibi hissetmediniz mi? Birlikte yola çıktığınız, cebinizdeki son parayı bölüştüğünüz, aynı dertle dertlendiğiniz o yol arkadaşınızı düşünün. Sonra gün gelir; o arkadaşınız küçük bir makam, üç beş kuruş fazla para ya da konforlu bir koltuk için sizin yıllarca verdiğiniz emeğin üzerine basıp geçer. Sizi o koltuktan iten düşmanınız değildir; yukarısı için düşmanla el sıkışan, dün gece sarıldığınız eski dostunuzdur. O an, onun aslında yolu yürümediğini, sadece yükselecek bir basamak aradığını anlarsınız. Birinin size ihanet ettiğini öğrendiğiniz o ilk saniye, gidip aynaya baktınız mı hiç? Gözlerinizdeki o donuk şaşkınlık, aslında "O bunu bana/bize nasıl yapar?" sorusu değildir. Aynadaki o çaresiz bakış, "Ben buna nasıl izin verdim, nasıl bu kadar kör oldum?" sorusunun yarattığı o gizli öfkedir. İhanet edene kızarsınız ama içinizden gizli gizli kendinizden nefret edersiniz. İhanetin en ağır tarafı da budur işte; sizi kendinize düşman eder.
Eğer yukarıdaki sahneleri okurken aklınıza bir isim, bir yüz ya da bir anı geldiyse; kalbinizin süveyda’sı, yani o içsel pusulanız size bir şeyler fısıldıyor demektir. Şimdi gelin, bu yıkımın ardından o pusulayı yeniden nasıl ayarlayacağımıza bir bakalım... Kalp bir şekilde kırılır, kanar, kabuk bağlar ve sızısı diner; fakat insan kendi sezgisine, kendi aklına ve bir zamanlar avuçlarında büyüttüğü o mukaddes değere, ilişkiye, arkadaşlığa itimat edemez hale geldiyse, asıl büyük kıyamet o noktada kopmuş demektir. İşte tam bu eşikte, kadim bilgeliğin ve tasavvufun bir kandil gibi önümüze bıraktığı "süveyda" kavramı, bu içsel savruluşun haritasını çizmek için elimize bir fener tutar.
“Kalp deniz, dil kıyıdır; denizde ne varsa kıyıya o vurur.” — Mevlânâ
Tasavvufun o ince estetiğinde süveyda; kalbin tam merkezinde yer alan o küçücük, o gizemli siyah noktadır; basiretin, olgunluğun ve idrakin sır odasıdır. İnsanın bu “minicik lekedir” denilen noktadan, kâinatın hudutsuzluğuna ve mutlak hakikate açılan bir kapı bulduğuna inanılır. Eğer insan, kalbindeki bu Süveyda noktasını bir can gibi koruyamazsa, yani içsel pusulasının camı buğulanırsa, rüzgarın önündeki bir kuru yaprak gibi ömür vadisinde savrulmaya başlar.
Kalbin süveydası kuruyup zayıfladığında, insan önce kendinden uzağa düşer, sonra da ihanetin soğuk kollarına teslim olur. Çünkü süveyda, yalnızca hislerin gelgit yaşadığı bir liman değil; kişinin kendi özüyle, ötekiyle ve mutlak hakikat ile kurduğu o en saf, en dokunulmaz bağdır. Burası, insanın kendisiyle, başkalarıyla ve hayatla bağını kurduğu en derin iç merkezdir. Süveyda, insanın içindeki en özel ve gizli yer gibi düşünülebilir. İnsan bazen kendi benliğinin karanlık taraflarından geçerek kendini bulur. Ama bu yolculukta, Mutlak olanla bağ kurabileceği o içsel işareti kaybederse; artık insan olmaktan çıkıp sadece kendini düşünen, başkalarına tepeden bakan birine dönüşebilir. Böyle biri giderek yalnızlaşır ve en sonunda, en yakınlarına bile çıkarı uğruna ihanet edebilecek kadar kopabilir.
İhanet aslında önce duygularla değil, insanın kendini “değersiz” hissetmesiyle başlar. İnsan ihanete uğradığında da içinde sessiz bir kırılma yaşar ve şu hüzünlü sözü bunu çok iyi anlatır: "Demek ben, bu kadar kolay harcanabiliyormuşum..." Bir söz, bir susuş, birlikte yaşanmış yıllar ve verilen onca emek bir anda anlamını kaybeder. Çünkü ihanet eden kişi sadece yanlış yapmaz; size, onun dünyasında sandığınız kadar yeriniz olmadığını da gösterir. Yabancı can yakar; yakın olan ihanet eder. Bir yabancı sizi kandırabilir, üzebilir, yaralayabilir. Ama ona zaten kalbinizin en gizli odasını açmamışsınızdır. İhanet için aynı sofraya oturmak, aynı sırra ortak olmak, aynı güvenin içinde bulunmak gerekir. Kapınızı kilitlediğiniz bir yabancı evinizi talan edemez; oysa ihanet, insanın içindeki o sıcacık yuvayı içeriden ateşe verir. Dışarıdan bakıldığında bina hâlâ dimdik ayaktadır, pencereleri parıldar; fakat içeride artık o ev sıcaklığından eser kalmamış, ev sahibi çoktan evi terk etmiştir.
İnsanlığın o fırtınalı tarihi, içsel pusulasını kaybedenlerin ve süveyda’sı kararanların hazin hikayeleriyle doludur. Mukaddes metinlerde ilk büyük yara, uzağın elinden değil, kardeş bağından gelmiştir: Habil’i vahşetin koynuna iten bir yabancı değil, öz kardeşi Kabil’dir. Kenan ilinde Yusuf’u o karanlık kuyuya bırakanlar düşman orduları değil, babasının kokusunu paylaştığı öz kardeşleridir. Koca Sezar, Roma Meydanı'nda bedenine saplanan onlarca hançerin acısıyla değil, dostu Brütüs’ün gözlerindeki o soğuk çelikle yıkılmıştır. Hz. İsa’nın çarmıha uzanan o çileli yolunda ilk büyük darbe, Roma’nın askerlerinden evvel, aynı sahandan yemek yediği sevgilisi Yahuda’nın dudaklarındaki o zehirli öpücükle gelmiştir.
Tüm bu kadim anlatılar, asırların ötesinden bize hep aynı hüzünlü gerçeği fısıldar: En ağır darbe, düşmanın kılıcından gelen değil; dostun, düşmanın dilini sessizce öğrenip size o dille hitap etmesidir. İnsanı asıl yıkan, "benim" diyerek sahiplendiği (eşi, dostu, sevdalısı, davası) ne varsa, aslında hiçbir zaman kendisine ait olmadığını o acı tecrübeyle fark etmesidir. Bu "benim" kelimesi, arkasında devasa bir sadakat yemini barındırır gibi görünse de bir sabah uyanıp görürüz ki; biz o iklime, kişiye, fikre ait olmuşuz ama karşımızdaki bizim göğsümüzde hiç konaklamamış. Biz kervanın bütün yükünü sırtlanmışız, fakat öteki çoktan başka bir vahanın yolunu tutmuş.
Peki insan nasıl olur da bunca gözyaşını, bunca emeği, bunca yakınlığı bir anda yok sayabilir? Sanırım insan önce kendi içindeki sesi kısmaya başlıyor. Süveyda dediğimiz o derin iç noktanın üzeri yavaş yavaş sisle kapanıyor. Korku, çıkar, baskı, makam hırsı, yenilmeye doymamak ya da ait olduğu çevrenin dili insanın vicdanını ağır ağır susturuyor. Bir süre sonra karşısındakini bir insan olarak değil, aşılması gereken bir engel, kullanılacak bir araç, gözden çıkarılabilir bir isim gibi görmeye başlıyor. İşte asıl çürüme orada başlıyor. Çünkü insan başkasının acısını duymamaya alışınca, yaptığı kötülüğe de kolayca kılıf buluyor. Bir gönlü kırmayı ‘zorunluluk’, bir dostu harcamayı ‘siyaset’, bir emanete ihanet etmeyi ‘şartlar böyle gerektirdi’ diye açıklayabiliyor. Oysa insanın içindeki o küçük ışık söndüğünde, sadece başkalarına değil, kendine de uzak düşüyor. Süveyda karardığında insanın vicdanı körleşiyor; en ağır ihanetleri bile kendi zihninde makul, gerekli, hatta haklı gösterebiliyor.
İhanet, dışarıdaki surları değil, insanın içindeki adres duygusunu yıkar. Bir dost aldattığında yalnız sevdalı bir kalp yaralanmaz; insan aynadaki kendi yüzüne de eskisi gibi bakamaz. Bir dost arkanızdan konuştuğunda yalnız bir arkadaşlık bitmez; birlikte gülünmüş günlerin, paylaşılan sırların, gece yarısı uzayan sohbetlerin üstüne de gölge düşer. Bir yoldaş sırt çevirdiğinde ise yalnız yollar ayrılmaz; insanın sığınak bildiği çatı içeriden çatırdamaya başlar. Özellikle kalbini adalete, bir fikre, bir "muhalif" duruşa adamış ruhlar için bu yıkım çok daha derin bir felsefi buhrana dönüşür. İnsan sadece muktedirlerin zulmüyle bilenmez; bazen darbe kendi mahallesinden, kendi can bildiklerinden gelir. En afili adalet cümlelerini kuranların, küçücük dünya menfaatleri için eğilip bükülmesi; dillerinden özgürlük düşmeyenlerin, kendi dar çevrelerinde küçük, acımasız saltanatlar kurması; ihaneti şahsi bir sızı olmaktan çıkarıp düşünsel bir bozguna dönüştürür.
İnsan bazen bir fâniden değil; yıllarca kutsal bir ayet gibi inandığı, peşinden gittiği o şanlı "cümleden" de aldatılabilir. Fakat ne gam! Kadim toprakların bağrından süzülen irfan, bize yeis içinde boğulmayalım diye muazzam bir kavram daha fısıldar: “İnat”. Zulüm, şiddet ve ihanet; bastığı yerdeki tüm yeşillikleri kuruttuğunu, her şeyi unutturduğunu ve hafızayı yok ettiğini sansa da hakikat bu topraklarda er ya da geç "kendi inadıyla" toprağın altından başını kaldırır. Bu inat; hayatın, ne kadar hoyratça harcanırsa harcansın asla yok edilemeyecek olan o kutsal cevherini, adaletin o geciken ama kaçınılmaz vaktini ve hafızanın asil dirayetini simgeler.
İhanet bir kış gibi gelse de çöle,
Süveyda, bir tohumdur bekler derinde.
Kırılan kemiğin sızısı bile,
Dönüşür bir gün sürgün fidesine.
Süveyda da bu manada, o inatçı niyetin kalbindeki özsu gibidir. O sadece yıkılanın, yakılanın küllerinden geri dönmesi değil; aynı zamanda kuruyan bir daldan yepyeni bir hayatın, taze bir tomurcuğun ufka doğru fidan vermesidir. İhanet dünyayı bir viraneye çevirse de insanın içindeki o küçük pıhtı, o mukaddes başlangıç noktası (süveyda), yeniden filizlenmek için muhtaç olduğu o asil direnci kendi esrarında bulur.
İhanetin o soğuk dalgası vurduktan sonra, insan ruhu iki tehlikeli uçurumun kenarında sallanır: Ya bütün dünyadan nefret edip kabuğuna çekilecek ya da bütün faturayı kendi saf derunluğuna kesip kendini hırpalayacaktır. İki yol da insanı çölleştirir. Herkesten nefret eden, kalbini taştan bir kaleye çevirir ama gün gelir o kalenin içinde kendi yalnızlığının mahkumu olur. Süveyda’nın bize fısıldadığı bilgelik belki de şudur: Güvenmekten vazgeçme, ama körleşme. Sev, ama sevdiğini putlaştırma. Kör güven ‘O asla yapmaz’ diye uyur; işaretleri görmez, içindeki sesi duymaz, kendi sınırlarını unutur. Bu yüzden yıkımı ağır olur. Olgun güven ise insanın zaaflarını bilir. Kalbini açar ama haysiyetini teslim etmez. Emek verir ama kendini yok saymaz. Kırılsa da yeniden ayağa kalkabilir; çünkü kökü başkasında değil, kendi içindeki o derin merkezdedir. İhanet, acı bir şerbet gibi bize körlüğümüzü kutsamamayı öğretir. Birinin hainliği, sizin iyi niyetinizin bir "aptallık" olduğunu kanıtlamaz; sadece kurduğunuz o köprünün, karşı tarafta bir karşılığının olmadığını gösterir.
İhanet, gözyaşlarıyla yazılmış bir ders kitabıdır hem derindir hem de öğretici. İnsana, bu dünya mülkünde neyin aslında kendisine ait olmadığını sarhoş edici bir ayılmayla gösterir. Kimi gözümüzde bir ilah gibi büyüttüğümüzü, hangi fani söze asırlık anlamlar yüklediğimizi, hangi emanet kapıya kalbimizin anahtarını hoyratça bıraktığımızı fark ettirir. Ez cümle: “İnsan, bazen en kıymetli sırrını kaybetmeden, kendi içindeki hazinenin farkına varamaz. Bir aşk biter, insan kendi kalbinin genişliğini bulur; bir dost gider, insan kendi sınırlarının kutsal surlarını örer; bir dava çöker, insan kendi saf vicdanını o sahte liderlerin fildişi kulelerinden daha yukarılara asmayı öğrenir. Bazı kopuşlar, bazı bozgunlar bizi aslında fuzuli kalabalıklardan kurtarıp kendimize iade eder. Yanlış zeminlere kurduğumuz o derme çatma evleri, hak etmeyen ruhlara sunduğumuz o haksız kutsallığı elimizden geri alır.
Yeniden başlamak; hiçbir şey yaşanmamış gibi saf bir unutuşa sığınmak demek değildir. Yaşanan o günü inkâr etmeden, o yaranın izini bir nişan gibi teninde taşıyarak yeniden güneşe dönebilmektir. Bir daha aynı seraba çocukça kanmamaktır ama vahanın varlığına olan o mukaddes inancını da yitirmemektir. Çünkü güvenmeden, bir başkasının omzuna başını koyup ağlamadan, bu dünyada "insan" kalınmaz.
“Yaralarındır ışığın içeri girdiği yer.” — Rumi
İhanetin o yangın yerinden geçtikten sonra insan, eski insan olarak kalmaz; eğer aynı kalıyorsa, çekilen o muazzam acı boşa gitmiş, ziyan olmuş demektir. Fakat dediğim gibi kalbini zehirle doldurmak, dünyaya nefret kusmak da bir tekâmül değildir; bu sadece yaranın cerahat bağlayıp karaktere dönüşmesidir. Gerçek asalet; hem araya aşılmaz, vakur sınırlar koymayı bilmek hem de göğsündeki o sevme, o inanma cesaretini yangının ortasında bile kaybetmemektir. Elbette ki bu dünyada hiç kimse bir diğerinin ruhunun sahibi değildir. Ne sevdiğin insan, ne güçlü bir lider, ne de uğruna yıllarını verdiğin bir parti ya da dava... Hepsi kıymetli olabilir; ama hiçbiri senin haysiyetinden ve kalbindeki o derin süveyda’dan büyük değildir. İhanet seni kendi gözünde değersizleştirmek ister. Ama değerinin bir başkasının sadakatine bağlı olmadığını öğrendiğin anda yeniden doğrulursun. Yaşına bakma, yıllara aldanma… o biri seni yarı yolda bırakmış olabilir; fakat bazen insan kendi asıl yoluna tam da orada, terk edildiği yerde başlar. Mesele dünyaya kapıları kapatmak değil; kalbinin anahtarını kime verdiğini bilmektir. İçindeki o sessiz sese kulak verdiğinde, ihanetin karanlığı yavaş yavaş dağılacaktır.
Atila Yüksel